Environmental inspectors rushing to address two fires discovered 318 tons of toxic industrial dust that had been stored for months at the chrome factory, AlbChrome, without transfer contracts for its safe treatment or disposal.
The location, owned by the Turkish Yildirim group, was temporarily closed.
It is the latest in a string of disasters that have struck one of the darkest industrial cities in Europe, constantly shrouded in deadly smoke from similar fires.
The residents of Elbasan have been victims of environmental crimes since Chairman Mao's China helped Albania's then-communist dictator, Enver Hoxha, set up the vast "Party Steel" complex of 500 factories in their fertile valley in the 1970s.
The country's third-largest city has also become a symbol of the corruption that has followed Albania's painful transition to capitalism, with Albanians paying with their health for the recurring scandals.
An incinerator project to help clean up an ecological disaster turned out to be a massive multi-million dollar scam that included a “ghost” incinerator for the capital Tirana that was never built. Its tentacles reached into the heart of the Albanian government, with senior officials, including an environment minister, imprisoned for corruption. The country’s former deputy prime minister is on the run.
Environmental agency officials are also accused by anti-corruption prosecutors of involvement in the trafficking of toxic waste from Elbasan.
The EU dream in danger
A fire that lasted several days in July 2025 at a garbage dump near houses on the outskirts of Elbasan revealed concentrations of toxic furans, dioxins, methane and volatile organic compounds "more than 7 times" above safety limits, said Professor Besnik Baraj of the Albanian Academy of Sciences.
“I almost died from a severe asthma attack,” said Fatmira Serjani, a resident of the area, recalling “terrible nights and crushing mornings,” her voice breaking between gasps from her inhaler.
Repeated fraud and environmental failures could also slow Albania's hopes of joining the European Union in 2030, analysts warn, with neighboring Montenegro seen to be moving ahead.
Komisionerja e Zgjerimit të BE-së, Marta Kos, ndezi kambanat e alarmit këtë vit kur tha se "mund të kesh legjislacionin më të mirë për të luftuar korrupsionin, por nëse ai nuk pranohet në vend, atëherë ke një problem tjetër".
Kancerët dhe gazrat e dëmshëm
Në rastin e parë të këtij lloji në Shqipëri, Serjani, e cila vuante nga astma, po e çon në gjyq qytetin e Elbasanit dhe menaxherin e depos së mbeturinave Eco-Elb, ku shpërtheu zjarri i vitit 2025, për ndotjen e ajrit që shkaktoi.
Avokati i saj, Gentian Serjani, tha se zjarri ishte "ndoshta i qëllimshëm" - një akuzë e shpeshtë për flakët brenda dhe përreth kompleksit të vjetër të çelikut.
Menaxheri i depos së mbeturinave, Leli Kaja, u arrestua të hënën nën akuzat për korrupsion, me prokurorët anti-korrupsion të SPAK që pretendojnë se ai u kap “në flagrancë” duke marrë ryshfet.
Inxhinieri mjedisor dhe ish-këshilltari i Elbasanit, Ahmet Mehmeti, tha se disa fabrikat në vend i fikin filtrat në oxhaqet e tyre për të kursyer para, duke shtuar shtresa të reja pluhuri toksik në 2 milionë tonë materiale të rrezikshme të trashëguara nga epoka komuniste.
Një ekip i AFP-së pa një oxhak që nxirrte tym të zi në vend, i cili në disa vende i ngjan një peizazhi të zi hënor, në mars të vitit 2025. Por, kur një kameraman përgatiti një dron për të filmuar nga afër, tymi papritmas u ndal.
“Mbeturinat e ruajtura që nga epoka komuniste ose të prodhuara nga fabrikat aktuale përmbajnë krom, nikel dhe zink", tha Mehmeti. "Shkarkimet depërtojnë në ujë, derdhen në lumin aty pranë që ujit tokën bujqësore dhe përfundojnë në frutat dhe perimet në pjatat tona."
"Situata është serioze në fshatra si Balldre dhe Bradashesh pranë fabrikave që lëshojnë sasi të mëdha gazrash të dëmshëm në ajër", - tha Anila Jance, profesoreshë e biokimisë në Universitetin e Shkencave Mjekësore në Tiranë.
"Treguesit e cilësisë së ajrit tregojnë përqendrime të larta të grimcave të imëta (PM2.5). Ekspozimi kronik ndaj PM2.5 është i lidhur ngushtë me një incidencë më të lartë të sëmundjeve kronike të frymëmarrjes, veçanërisht bronkitit kronik dhe sëmundjeve obstruktive pulmonare", shtoi ajo.
Në Bradashesh, mësuesja në pension Lirie Curri, 61 vjeç, i tregoi AFP-së rrezet X të mushkërive të saj të dëmtuara.
“Edhe dielli këtu është i zi si mushkëritë e mia”, tha ajo. “Është e padurueshme. Nuk mund t'i hapim dritaret, madje as portokallet në kopsht dhe rrobat e thara janë të mbuluara me pluhur të zi.”
Ndotja nga oxhaqet është më e keqe natën, këmbëngulin vendasit, kur tymi nuk mund të shihet aq qartë. Mbesa 8-vjeçare e Currit, Ermi, tha se "të gjithë fëmijët kolliten" në lagjen e tyre. Dhe kur i zë një ftohje dhe e pastrojnë hundën me një pecetë, ajo "është e zezë", shtoi nëna e saj, Mirela Kabashi, një oficere policie në Elbasan.
Nuk ka monitorim të ajrit
Sëmundjet gjenetike dhe kanceret kanë qenë në rritje në rajon prej vitesh, thanë ekspertët e mjedisit për AFP.
“Emetimet e plumbit kanë shkaktuar dëmtime në tru, veçanërisht tek fëmijët, por edhe probleme gjenetike tek bagëtitë dhe shpendët”, tha Beqir Kila, një ekspert i njohur mjedisor.
Autoritetet shqiptare nuk iu përgjigjën pyetjeve të AFP-së se si ndotja ka ndikuar në shëndetin e njerëzve në Elbasan.
Megjithatë, Instituti i Efekteve Shëndetësore me seli në SHBA vlerësoi në një raport të vitit 2023 se shkalla e vdekshmërisë nga ndotja e ajrit në Shqipëri është 3 herë më e lartë se mesatarja evropiane.
Nuk ka statistika zyrtare sepse vendi ka kohë që nuk ka pasur asnjë stacion të vetëm monitorimi të ajrit në funksion, pavarësisht se BE-ja pagoi 400 000 euro për të pajisur 4 të tillë në vitin 2011.
Pajisjet e dorëzuara Agjencisë Kombëtare të Mjedisit në vitin 2013 kanë qenë jashtë funksionit për 12 vjet për shkak të mungesës së mirëmbajtjes dhe parave për t'i vënë në punë, sipas delegacionit të BE-së në Tiranë.
Këshilli i Elbasanit pagoi për stacionet e veta në vitin 2017, por ato "u prishën shpejt ose u detyruan të prisheshin", tha Mehmeti.
“Më shumë sesa mungesë parash, është një problem i përvetësimit të padrejtë të fondeve publike, për të mos përmendur mungesën e transparencës që synon fshehjen e së vërtetës rreth ndotjes”, tha biologu shqiptar Olsi Nika, fitues i Çmimit Mjedisor Goldman.
Skandali i "inceneratorëve fantazmë" është më i përhapuri, thonë kritikët.
Gati 150 milionë euro nga fondet publike u shpenzuan për projektin për të riparuar sistemin e menaxhimit të mbetjeve në vend me furra për djegie mbetjesh në Elbasan, kryeqytetin Tirana dhe Fierin në jug.
Incineratori i Elbasanit, i cili kushtoi 26 milionë euro, tani është një rrënojë që po ndryshket pasi mezi ka funksionuar, ndërsa impianti i Fierit (23 milionë euro) nuk ka funksionuar kurrë.
Inceneratori i Tiranës me vlerë 100 milionë euro nuk u ndërtua kurrë. Kontratat u nënshkruan, por paratë u bënë tym në korrupsion, përvetësim dhe pastrim parash.
Skandali i inceneratorëve
Ish-ministri i mjedisit Lefter Koka u burgos për marrjen e 3.7 milionë eurove në ryshfet në këtë çështje. Zyrtarë të tjerë të lartë janë përfshirë, me ish-zëvendëskryeministrin Arben Ahmetaj që iku në Zvicër, i cili mohoi çdo shkelje.
Agjencia antikorrupsion SPAK nisi procedura të reja kundër 12 personave të tjerë në korrik, duke i akuzuar ata për "pastrim parash brenda një grupi kriminal".
Në krye të saj, thonë prokurorët, janë dy biznesmenë që janë në arrati që nga viti 2024 dhe kërkohen nga Interpoli, Mirel Mertiri dhe Klodian Zoto. Sipas dosjes së çështjes të parë nga AFP, konsorciumi i tyre përdori kompani fiktive dhe shtetas shqiptarë dhe të huaj, veçanërisht holandezë dhe italianë, për të fshehur identitetin e pronarëve të vërtetë të koncesioneve.
Ata morën rreth 120 milionë euro me kursin aktual të këmbimit për inceneratorin e Tiranës.
Dokumentet e para nga AFP tregojnë se Mertiri dhe Zoto ishin pronarë "de facto" të një kompanie të regjistruar në Holandë, Integrated Energy BV SPV. Një degë në Shqipëri me të njëjtin emër u krijua më 30 gusht 2017, disa ditë para se të nënshkruhej marrëveshja për inceneratorin e Tiranës me ish-ministrin e mjedisit.
Trafikimi i mbetjeve
Një skandal i dytë i madh shpërtheu në vitin 2024 kur autoritetet tajlandeze kthyen mbrapsht një ngarkesë me mbetje toksike nga Elbasani, e cila ishte etiketuar si oksid hekuri i ligjshëm, pas një informacioni nga grupi i avokimit mjedisor, Rrjeti i Veprimit të Bazelit.
Ngarkesa me më shumë se 100 kontejnerë që mbanin 2 100 ton mbetje toksike u dërgua përsëri në Shqipëri. Kontejnerët tani janë grumbulluar pranë shtëpive në qytetin jugperëndimor të Vrinës.
Prokurorët kanë lëshuar 33 urdhër-arreste kundër oficerëve të doganave dhe punonjësve të Agjencisë Kombëtare të Mjedisit për përfshirjen e tyre të dyshuar në skemë. Gjithashtu janë në kërkim tre turq dhe një gjerman.
Analiza e mostrave nga ngarkesa nga një laborator italian zbuloi praninë e pluhurit "të rrezikshëm dhe toksik" nga furra me hark elektrik e një fabrike çeliku në Elbasan të operuar nga kompania turke Kurum International dhe dy firma shqiptare, thanë hetuesit.
“Jo një krim i izoluar”
Prokurorët këmbëngulën se "ky nuk është një krim i izoluar, por një sërë aktesh të paligjshme me pasoja të rënda për mjedisin, shëndetin dhe doganat", që përfshijnë trafikimin e mallrave të ndaluara, abuzimin me pushtetin dhe pastrimin e parave.
Komisioni Evropian i tha AFP-së se “lufta kundër korrupsionit është një element kyç që një vend të jetë në gjendje të bashkohet me BE-në”, pasi vlerësoi “progresin e prekshëm” të Shqipërisë në një raport të vitit të kaluar.
Ai shtoi se "legjislacioni shqiptar do të duhet të përafrohet me BE-në" përpara se elementët thelbësorë mjedisorë të Kapitullit 27 të bisedimeve të pranimit, që lidhen me menaxhimin e mbeturinave, cilësinë e ujit dhe ajrit, "të mund të mbyllen".
Muajin e kaluar, kryeministri Edi Rama tha se po krijohej një operator kombëtar për trajtimin e mbetjeve për të përmbushur standardet evropiane.
But analyst Tefta Kelmendi, of the Jacques Delors Institute think tank, said the latest high-profile cases represented a “major test” for Albania’s accession prospects, after Rama dismissed Deputy Prime Minister Belinda Balluku in March after she was indicted in another corruption investigation.
"A lot will depend on how much SPAK manages to remain independent," she said, adding that the anti-corruption agency is increasingly under pressure. © AFP , adapted into Albanian by LAPSI.al
