The European Commission presented a new enlargement formula on Tuesday that aims to speed up the process, removing some of the potential for deadlock during negotiations and integrating candidates into European policies before full membership. But there is a price to pay: new members could remain under a special control regime for 15 years after joining the EU.
Albania emerges relatively victorious from the new scheme. Together with Montenegro, Ukraine and Moldova, it has been placed in the group of four most advanced candidates for whom the Commission will prepare accession roadmaps, provided that the pace of reforms is maintained. This does not necessarily mean that the ticket to enter the club of European Union countries has been cut, but it is a signal that Brussels is starting to concretely project the future enlargement and sees Albania within the first group.
"The enlargement of our Union is a geopolitical necessity," declared European Commission President Ursula von der Leyen, adding that "as the enlargement countries progress on the path of reforms, the EU must be ready to welcome them."
At the very least, the Commission is indirectly acknowledging that there is also a problem on the other side of the borders, that the EU with 27 members and current rules is not well prepared for a major expansion.
Veto limitation for candidate countries
One of the changes that could have the most direct impact on Albania is the limitation of the veto during the negotiation phases. The Commission proposes the use of qualified majority voting for some intermediate decisions, including the opening phase of negotiations, so that a single country is not able to block the entire process.
Experience in the Balkans has shown that this is a concrete problem. North Macedonia was blocked for years, first by Greece and then by Bulgaria, while bilateral disputes have often become a veto instrument within the enlargement process.
However, the veto does not disappear at the end of the road. The final admission of a new state will still require the approval of the member states.
A new member of the EU, 15 years on probation
To be as convincing as possible with European capitals, Brussels is proposing another innovation: a kind of 15-year probationary period for future members.
Enlargement Commissioner Marta Kos called it an "insurance policy" for the European Union.
“Duhet të jemi të sigurt që, pasi të anëtarësohen, ata të mos bien më kurrë poshtë këtyre standardeve. Këtë e kemi mësuar nga përvojat e së kaluarës. Ka të bëjë me mbrojtjen tonë”, tha Kos.
Fantazma që qëndron mbi këtë reformë është ajo e Viktor Orban. Përplasjet shumëvjeçare të Brukselit me Hungarinë për shtetin e së drejtës kanë treguar se BE-ja është shumë më e fuqishme për t’i imponuar reforma një kandidati që kërkon të hyjë sesa për të disiplinuar një qeveri pasi ajo është ulur në tryezë si anëtare me të drejta të plota. Komisioni kërkon ta mbyllë këtë dilemë.
Sipas skemës së propozuar, në raste veçanërisht të rënda të shkeljes së vlerave europiane ose të parimit të “bashkëpunimit të sinqertë”, një anëtari të ri mund t’i pezullohen të drejtat e votës në Këshillin e BE-së. Mekanizmi do të mund të përdorej për 15 vjet pas anëtarësimit. Mund të ndërpriten ose kufizohen gjithashtu fondet europiane, ndërsa në fusha të caktuara masa mbrojtëse mund të qëndrojnë edhe më gjatë.
Komisioni mohon se kjo do të krijojë një BE me anëtarë të kategorisë së parë dhe të dytë.
“Ne nuk po ndryshojmë të drejtat e votës. Nuk ka absolutisht asnjë ndryshim. Vendet nuk duhet të shqetësohen, përveçse nëse diçka shkon seriozisht keq”, tha një zyrtar i lartë i Komisionit, i cituar nga Rapporteur.
Në gjuhë më të thjeshtë, mesazhi për qeveritë skeptike europiane është: pranojini vendet e reja, sepse nëse pas anëtarësimit fillojnë të shkelin standardet që u kërkuan për të hyrë, këtë herë BE-ja do të ketë instrumente më të forta për t’i ndëshkuar.
Ana tjetër e marrëveshjes është shumë më interesante për vendet kandidate.
Integrimi gradual
Shqipëria nuk do të duhet domosdoshmërisht të presë ditën kur flamuri shqiptar të vendoset mes flamujve të shteteve anëtare për të marrë një pjesë të përfitimeve të BE-së. Komisioni kërkon që kandidatët të integrohen gradualisht në tregun e përbashkët, programet kërkimore, energjinë, transportin, politikat digjitale, sigurinë dhe fusha të tjera.
“Integrimi gradual nuk është zëvendësim për anëtarësimin e plotë; ai është përshpejtuesi i zgjerimit”, ka shpjeguar komisionerja Marta Kos.
Është një ndryshim i rëndësishëm i filozofisë së zgjerimit. Deri tani modeli ishte kryesisht: reforma, negociata të gjata, anëtarësim dhe më pas përfitime. Modeli i ri synon një proces më gradual: reforma, përfitime konkrete, integrim më i thellë, reforma të tjera dhe në fund anëtarësim.
Në këtë mënyrë kufiri mes të qenit kandidat dhe anëtar mund të fillojë të zbehet përpara hyrjes formale në BE.
Por as kjo nuk është një dhuratë pa kushte. Integrimi gradual do të lidhet me përmbushjen e reformave dhe mund të jetë i kthyeshëm. Nëse një qeveri ndalon reformat ose largohet nga standardet europiane, mund të humbasë përfitimet e marra.
Industria ushtarake si kusht për afrimin me BE
Another area where candidates will move closer to the EU is defence. The Commission is calling for gradual integration into European defence programmes and structures, including instruments such as SAFE and EDIP. Albania has the political advantage of being a member of NATO and is aligned with the EU's foreign and security policy.
At the root of all this is the war in Ukraine. Enlargement has become a geopolitical instrument. The EU does not want the Western Balkans, Ukraine, and Moldova to remain indefinitely in a gray area where European, Russian, Chinese, or other actors can compete for influence.
This also explains why Albania's political chances are better today. Control over the rule of law could become even stronger. But the geopolitical will for enlargement is much greater and the Commission is trying to change the EU's own mechanisms so that enlargement does not remain just a promise.
Meanwhile, Tirana still needs to close the negotiations, meet the criteria, especially those on the rule of law, and finally receive the political approval of the member states. None of these conditions were lifted this Tuesday.
But a major obstacle is being addressed seriously for the first time: the European Union's own readiness for enlargement./Lapsi.al
