By Oliver Wainwright, The Giardian, October 2, 2026
Last fall, I was sitting with a famous architect in New York City while his cell phone kept vibrating. After checking his messages, he laughed.
“Ah, the Albanian ‘army of architects’ is boiling again,” he said. “It seems Edi has new projects for us.”
Edi was Edi Rama, prime minister of Albania since 2013, who has overseen the rapid transformation of the former communist country through a host of ambitious architectural projects.
Tirana is filled with curvy towers, expensive public spaces, impressive resorts, and many other spectacular projects are being realized – all summarized in a reference publication, “The Albanian Files.”
It turns out that the country's transformation is being coordinated in part through a WhatsApp group – the "Albanian Architects Army" – which includes some of the world's most famous architects.
The group serves as a forum where successes are shared, new projects are celebrated, and the prime minister, as the country's great patriot, is showered with praise for his courage and vision.
A New York architect describes the situation as borrowed from a superhero movie: Rama makes a call and star architects from around the world mobilize to “save” him with their daring creations. Looking closely, you can even make out the Albanian double-headed eagle projected into the night sky.
The Saranda port development project by XDGA, featured in “The Albanian Files”.
WhatsApp conversations may be private, but “The Albanian Files” is the closest thing to that. It is an extraordinary document, both intentional and unpredictable.
In his foreword, Rama describes the book as “a precious behind-the-scenes testimony” of a process that “is transforming Albania in a completely unexpected way.”
It's a fascinating catalog of projects, with 60 international studios – and no Albanian studios – presenting their plans for more than 500 projects across the country.
For Rama's opponents, however, the book is a shocking dossier of evidence.
They point out the lack of transparency in the decision-making process, the destruction of heritage, the forced evictions of residents, the violation of protected landscapes, and the role of the Albanian construction sector in laundering the money of organized crime.
Botimi përmban shumë dëshmi të drejtpërdrejta të arkitektëve që tregojnë përvojat e tyre. Një deputet i opozitës e ka cilësuar atë si “provë të pakundërshtueshme” – megjithëse ai nuk kishte pretendime për dyshime ndaj vetë arkitektëve.
Rama ka pasur të drejtë në një pikë: askush nuk e kishte parashikuar këtë.
Shumica e projekteve të paraqitura në libër janë të panjohura për popullsinë vendase, e cila ka reaguar me zemërim.
“Arkitektë yje, kthehuni në shtëpi!” – shkruhej në një pankartë gjatë një proteste të zhurmshme në qershor, përpara një mjedisi në Tiranë ku ishin mbledhur shumë prej arkitektëve të përfshirë në libër, për një aktivitet ekskluziv që festonte punën e tyre dhe promovimin e botimit. “Ku është publiku?” – pyeste një tjetër pankartë.
Biletat për festivalin e arkitekturës, të titulluar “Peizazhe të bollëkut”, kushtonin deri në 200 euro, në një vend ku paga mesatare mujore është rreth 700 euro.
Aktiviteti zhvillohej në një klimë të tensionuar, vetëm disa javë pas protestave të mëdha kombëtare të shkaktuara nga projekti madhështor për shndërrimin e rezervatit natyror të Zvërnecit dhe ishullit fqinj të Sazanit në një kompleks turistik luksoz, projekt i mbështetur nga familja Trump dhe me vlerë miliarda dollarë.
I emërtuar “Revolucioni i Flamingove”, për shkak të habitateve të brishta që kritikët thonë se kërcënohen nga projekti, protesta ka vazhduar prej më shumë se 120 ditësh dhe thirrjet për dorëheqjen e Ramës janë bërë gjithnjë e më të forta.
Kështu, arkitektura është gjendur papritur në qendër të polemikës.
“Duket sikur jetojmë në një mbretëri autokratike”, thotë Lorin Kadiu, drejtues i Citizens.al, një platformë investigative që ndjek projektet e ndërtimit në Shqipëri që prej vitit 2018.
“Jo vetëm që ka mungesë transparence, por të gjithë jemi të detyruar t’u nënshtrohemi shijeve estetike të një personi të vetëm. I gjithë vendi duhet të rilyhet sipas dëshirave të tij.”
Rama, i formuar si piktor, u bë i njohur si kryetar i Bashkisë së Tiranës në vitet 2000, kur tërhoqi vëmendjen e mediave ndërkombëtare me programin e rinovimit të ndërtesave të zymta të epokës sovjetike, duke i mbuluar ato me një ylber ngjyrash të ndezura.
Ky transformim, njëkohësisht ekonomik dhe plot gjallëri, pati sukses dhe Rama u vlerësua për qasjen e tij artistike origjinale.
Por sot, shumë prej mbështetësve të tij të dikurshëm mendojnë se ambiciet e tij arkitekturore kanë shkuar shumë larg.
Një letër e hapur, e shpërndarë gjatë protestave, dënonte “përvetësimin artistik të një politike shkatërruese” dhe u kërkonte arkitektëve të pranishëm të përgjigjeshin nëse po përfitonin nga “liria për të bërë këtu atë që do të ishte e ndaluar, e kundërshtuar ose e pamundur në vendet e tyre të origjinës”.
Nga arkitektët e kontaktuar nga Guardian, vetëm njëri u përgjigj, duke thënë se ata nuk bëjnë në Shqipëri asgjë që nuk do të lejoheshin ta bënin diku tjetër.
Ai shtoi se “liria në Shqipëri është sigurisht joshëse dhe, për këtë arsye, përgjegjësia personale është edhe më e madhe”.
Siç shkruan Rama me të drejtë në parathënien e The Albanian Files, arkitektët tërhiqen nga puna në Shqipëri për shkak të “mungesës së refuzimit në të gjitha format e tij”.
Faqet e librit janë të mbushura me pamje të brigjeve të virgjëra, pyjeve të gjelbra, dunave dhe lagunave të paprekura.
Në Gjipë, një gji që shumë e konsiderojnë plazhin e fundit të virgjër të jugut të Shqipërisë, studioja holandeze MVRDV ka propozuar një hotel me xham pasqyrues që do të lidhë dy anët e kanionit, “si një xhevahir mbi bregdet”.
Ky projekt vjen pas ndërtimit të kullës së tyre me apartamente në Tiranë, forma e së cilës i ngjan kokës së Skënderbeut, heroit kombëtar shqiptar – dhe që gjithashtu ka një ngjashmëri të habitshme me Ramën.
Në zonën e mbrojtur të dunave të Ranës së Hedhun, arkitekti i famshëm portugez Álvaro Siza, ka projektuar një godinë mbi faqen e kodrës, me teleferik dhe një kullë buzë detit.
Disa faqe më tej, maestro zviceran Valerio Olgiati propozon një kompleks kullash prej betoni që dalin nga rëra, të shpuara me dritare që duken si frëngji mbrojtëse.
Duket sikur po përgatitet të zmbrapsë një pushtim nga deti.
Zhvillimi i bregdetit vazhdon me projektuesin fiorentin të jahteve luksoze Luca Dini, misioni i të cilit është “të mahnisë edhe më guximtarët”.
Ai na ofron një udhëtim të ilustruar përmes 17 projekteve të tij, ndër të cilat kompleksi Life Marina, që shtrihet shtatë kilometra përgjatë një bregdeti të virgjër pranë Sarandës, dhe resorti Atara, i kurorëzuar me një “kurorë” të artë që qëndron mbi shkëmbinj si një pikë vrojtimi ushtarak.
Gjithçka shkon drejt parodisë kur ilustrimet e tij, të ngjashme me ato të një libri komik, përfundojnë me imazhin e një super-jahti që përshkon me shpejtësi horizontin, ndërsa vetë projektuesi deklaron nga kuverta: “Ne krijojmë hapësira në harmoni me mjedisin.”
Anneke Abhelakh, drejtorja e botimit, u kërkoi arkitektëve të paraqisnin vetë tekstet e tyre dhe sinqeriteti i tyre është befasues.
Në disa momente duket sikur po lexon një bisedë të improvizuar.
“Meqenëse nuk ka shumë rregulla dhe klientët e mi nuk shqetësohen shumë për kontekstin”, shkruan arkitekti berlinez Sam Chermayeff, “ne jemi të detyruar të reflektojmë mbi vlerat tona”.
Ai tregon përvojën e tij “vërtet të jashtëzakonshme” në Shqipëri, përfshirë mënyrën se si një bashkëpunëtor i Ramës e kontaktoi papritur dhe i propozoi shumë shpejt të projektonte dy kulla në Tiranë, me një sipërfaqe totale prej 45 mijë metrash katrorë – një sfidë e madhe për një projektues i cili njihet më tepër për kuzhinat e tij eksperimentale.
“Sigurisht që pranova”, shton ai, “pa e kuptuar vërtet se çfarë po ndodhte.”
I kontaktuar për koment, Chermayeff tha: “Unë u bëj klientëve shqiptarë të njëjtat pyetje që u bëj klientëve të mi në çdo vend tjetër dhe jam po aq i qetësuar nga përgjigjet e tyre”.
Ai shtoi se, “ashtu si në Gjermani apo në Shtetet e Bashkuara, nuk di më shumë se sa më thuhet” dhe se nuk punon në zona të mbrojtura ose pranë tyre.
“Unë nuk bëj asgjë”, shtoi ai, “që nuk do ta bëja diku tjetër.”
Arkitekti austriak Chris Precht tregon se u kontaktua në Instagram personalisht nga Rama, i cili e pyeti nëse do të ishte i interesuar për një projekt në Shqipëri.
Sot ai ka 29 projekte në vend, ndër të cilat “Kopshtin ei Edenit” me vlerë 4 milionë euro, i ndërtuar në oborrin e brendshëm të Kryeministrisë.
“Është një realitet i paimagjinueshëm”, theksohet nga një kolektiv arkitektësh dhe urbanistësh shqiptarë që ka krijuar një bazë të dhënash online me të gjitha projektet – e publikuar në shqip, ndryshe nga libri.
“Një grup i vogël arkitektësh të huaj kontaktohet drejtpërdrejt nga zyra e kryeministrit dhe u jepen projekte pa tender”.
Arkitektët e huaj e përshkruajnë situatën ndryshe.
“Rama nuk i emëron kurrë vetë arkitektët”, më thotë një anëtar i grupit ArchArmy. “Por ai i lidh ata me zhvilluesit. Dhe kuptohet se, nëse zhvilluesit zgjedhin një prej arkitektëve të tij, ata do të marrin lejen për të ndërtuar atë që dëshirojnë.”
Rama i ka mohuar gjithmonë këto pretendime. Në një intervistë të ashpër për CNN në qershor, ai i denoncoi akuzat për korrupsion si “lajme të rreme”.
Prej kohësh ai ka argumentuar se protestat masive janë nxitur nga armiqtë e presidentit amerikan, përfshirë Iranin.
“Nëse nuk do të ishte Jared Kushner”, tha ai, “askush nuk do të shqetësohej për flamingot, Shqipërinë, as për asgjë tjetër. Është urrejtja e përgjithshme ndaj Trumpit ajo që qëndron pas gjithë kësaj vëmendjeje mediatike.”
I kontaktuar nga Guardian, kabineti i kryeministrit nuk iu përgjigj në mënyrë të detajuar kërkesave për koment, duke i cilësuar pretendimet si “thashetheme” dhe “gjykime të ashpra”.
Në një fjalim këtë javë, me rastin e shpalljes së konkursit për ndërtimin e një kulle të re, Rama këmbënguli se juritë janë “kryesisht të përbëra nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë plotësisht të pavarur”, se “pala shqiptare është në minorancë” dhe se “nuk ka kurrë orientim apo ndikim” mbi jurinë.
Ai shtoi se sot Shqipëria është “universiteti më i madh i hapur i arkitekturës”, pasi arkitektët e rinj shqiptarë kanë mundësinë “të takojnë, të ndjekin dhe të punojnë konkretisht me mjeshtra”.
Nëntitulli i librit është “Liri dhe Arkitekturë”, dhe shumë prej projekteve dëshmojnë për një liri të madhe krijuese.
“Të punosh si arkitekt në Shqipëri është çliruese”, shkruan belgu Xaveer De Geyter, duke prezantuar projektin e tij për tri kulla kolosale në formën e germës M në portin e Sarandës, “gjë që sjell një liri ndonjëherë marramendëse”.
Studioja spanjolle Arquitectura-G vlerëson procedurën shqiptare të autorizimit, të cilën e konsideron “dukshëm më të shpejtë dhe më pak kufizuese” se kudo tjetër, falë “një vizioni të qartë që vjen nga kryeministri”.
Portugezi Manuel Aires Mateus shkon në të njëjtën linjë: “Ka momente kur vendimet duhet të merren nga lart.”
Entuziazmi i dukshëm që shkakton ndërtimi mbi një tokë të paprekur është gjithashtu i qartë.
Emri i madh i arkitekturës japoneze, Kengo Kuma, përshkruan emocionin që ndjeu gjatë një fluturimi me helikopter mbi Shqipëri.
“M’u duk shumë emocionuese”, shkruan ai, “sepse natyra këtu është në pjesën më të madhe ende e paprekur.”
Në Azi, shton ai, “është shumë e vështirë të gjesh një projekt mbi një tokë kaq të ruajtur”.
Arkitektja indiane Anupama Kundoo, e vendosur në Berlin, flet për mundësinë për të krijuar “e çliruar nga pesha” e Evropës dhe e vendeve të tjera “të zhvilluara”.
Kundoo po punon mbi një plan të përgjithshëm për një “qytet-laborator” me 50 mijë banorë brenda Parkut Kombëtar të mbrojtur të Divjakë-Karavastasë.
Një projekt i tillë u bë i mundur vetëm falë një ligji të diskutueshëm të vitit 2024, i cili lejon ndërtimin e komplekseve hoteliere me pesë yje në zonat e mbrojtura – një ligj nga i cili përfiton gjithashtu projekti i mbështetur nga Trump në Zvërnec.
Nuk ka asgjë që të sugjerojë se arkitektët e përmendur në këtë artikull po shkelin ligjin.
“Zhvilluesit janë me nxitim”, thotë Kadiu. “Ata po përpiqen të ndërtojnë sa më shumë që të jetë e mundur përpara se këto ligje të shfuqizohen.”
Presioni po rritet.
Shqipëria ka hyrë në fazën përfundimtare të negociatave për anëtarësimin në BE, por kjo rregullore liberale mbetet një pengesë.
Ligji i vitit 2024, së bashku me legjislacionin e vitit 2015 që u jep trajtim preferencial “investitorëve strategjikë”, u kritikuan vitin e kaluar nga një raport i BE-së, i cili i konsideronte në kundërshtim me standardet e saj.
Një rezolutë e Parlamentit Evropian, e miratuar në qershorin e kaluar, “shprehu shqetësim të madh” dhe kërkoi një “moratorium të menjëhershëm mbi procedurat e reja të autorizimit, punimet e ndërtimit dhe ndërhyrjet zhvillimore” në zonat e mbrojtura.
Rama vazhdon t’i mbrojë këto dy ligje si politika pragmatike dhe modernizuese, që pajtojnë mbrojtjen e mjedisit me një zhvillim ekonomik me vlerë të lartë.
Përtej shqetësimeve mjedisore dhe mungesës së transparencës në procedurat e lejeve dhe prokurimeve, mbetet një tjetër pyetje thelbësore:
Si mundet një nga vendet më të varfra të Evropës të financojë projekte të tilla ekstravagante?
Ndërsa çmimet e pasurive të paluajtshme janë rritur në mënyrë spektakolare, pagat dhe numri i kredive hipotekore nuk janë rritur në mënyrë të krahasueshme. Kjo ka bërë që kritikët të dyshojnë për përfshirjen e financimeve të fshehta.
Global Initiative Against Transnational Organized Crime i identifikon sektorët e pasurive të paluajtshme dhe turizmit në Shqipëri si platforma të rëndësishme për pastrimin e parave, duke theksuar se sektori i ndërtimit është “fuqimisht i infiltruar nga fonde të paligjshme”.
Raporti i saj i vitit 2020 vlerësonte se 1.6 miliardë euro “para të pista” ishin pastruar përmes sektorit shqiptar të pasurive të paluajtshme gjatë tre viteve paraardhëse.
As I discovered in 2022, leaked phone intercepts revealed conversations between members of the Italian mafia, who saw the real estate boom in Tirana as an ideal opportunity to launder their money.
Construction prices, around 500 euros per square meter, seemed ridiculous compared to sales prices, which could reach up to 4 thousand euros per square meter.
The Special Prosecution Office against Corruption and Organized Crime (SPAK) is advancing with its investigations.
In June, it seized assets worth 150 million euros, including apartments, villas and commercial properties, linked to a suspected cocaine trafficking ring.
In the same month, Pëllumb Gjoka, once described by the Albanian government as a “strategic investor” and authorized to build a tourist complex worth 52 million euros on the coast, was imprisoned for ordering the murders.
An investigation by Citizens.al reveals that several projects featured in The Albanian Files are linked to ongoing SPAK investigations. None of the architects mentioned in this article are involved.
These investigations speak of money laundering through shell companies, construction contracts and real estate transactions.
More than 40% of the projects described in the book do not mention the identity of the client at all, which has led many to ask: why such opacity?
A former ArchArmy member expresses regret for the way things have gone.
“Like others, I joined the project with the deep conviction that it could bring a positive change to the country,” he tells me.
“Rama knew that Albania would develop very quickly and did not want to compromise this development. It is better to involve good architects to guarantee an acceptable result, than to see people building characterless buildings and apartments along the coast, without any control.”
This architect explains that he left the project after being part of the jury in a competition that "did not seem democratic" to him and faced with the uncertainty surrounding land ownership issues.
He adds:
“Rama still strongly believes that he is acting in the best interest of the country. This is a classic example of what happens when you consider yourself an enlightened leader but stay in power too long.”
This feeling also appears in one of the book's most revealing contributions.
Reinier de Graaf, from the Dutch studio OMA, addressed an open letter to Rama – conceived as a parody, but whose humor doesn't work.
“Given Albania’s unwavering status as a shining vanguard of architecture,” he writes, “our profession would benefit greatly if the country never held elections again and if you… remained president forever – why not even king.”
And added:
"In a world of autocracies, can we have an enlightened and tasteful autocrat?"
Prepared by T.Çela for Lapsi.al, source: The Guardian
