Father Zef Pllumi — born August 28, 1924 in Mali i Rencit, a village in the Lezha district of northern Albania, died September 25, 2007 in Rome — is one of the central documentary voices of religious persecution under Hoxha’s regime. Father is the Albanian honorific for “Father,” the title given to a Catholic priest; Pllumi entered the Franciscan order before World War II as a seminarian, was first arrested in 1946 before being ordained, and did not become a priest until the mid-to-late 1950s, years after the new communist government had already begun to destroy the Catholic Church in Albania.
He was first arrested in 1946 and again in 1967 during the regime's violent campaign of atheism. During both periods he spent approximately twenty-six years in prison camps, including the Spaç copper mine camp in the Mirdita mountains. He was released around 1989, one of the last political prisoners under Albanian communism.
What he wrote after his release — the three-volume memoir trilogy Rrno sajn per me tërru, published between 1995 and 2001 — is one of the fundamental testimonies of what the Albanian state did to its people in the name of atheism. For Albanian-Americans whose family memories include a priest, a Franciscan, a relative who simply stopped going to church under pressure, or an aunt who baptized a child in a kitchen with tap water, Pllumi is the witness whose work makes the granular texture of that period readable.
This article is about who he was, what happened to him, what he wrote, and why his name belongs on Albanian-American shelves alongside Ismail Kadare, Visar Zhiti, and Martin Camaj.
A Franciscan who carried a story for twenty-six years
The simplest description of Father Zef Pllumi’s life is even more accurate: he was a Franciscan who was told, inside a prison camp, to stay alive until he got out and tell the story. He did. The story he told was not his own. It was the story of his fellow priests, the seminarians, the laymen, the older Franciscans who had taught him, the bishops who were shot in the early waves, the village women who hid hosts under the floorboards, the prisoners of every faith who went through the camps with him.
Pllumi's gift, as a person and as a writer, was patience and precision. He did not sensationalize. He did not write to score points against the regime that had spent four decades trying to kill him. He wrote with the calmness of someone who knew that the work would outlast the controversy surrounding it.
Ai rëndon sot për tri arsye të lidhura. E para është historike: Kisha Katolike në Shqipëri u shkatërrua faktikisht si institucion ndërmjet 1945 dhe 1990, dhe Pllumi është një nga figurat e fundit që e njihte nga brenda, që shërbeu si prift para se të ndalohej, dhe që jetoi për të përshkruar si shkatërrimin ashtu edhe rindërtimin. E dyta është letrare: Rrno vetëm për me tregue është një vepër madhore e kujtimeve të prozës shqiptare të shek. XX, e krahasueshme në qëndresë brenda letrave shqiptare me shkrimin e burgut të Visar Zhitit. E treta është fetare: jeta e tij është pjesë e harkut që shkoi nga fushata e ateizmit e regjimit të Hoxhës deri te beatifikimi i 2016-shit nga Papa Françesku i Martirëve të Shqipërisë në katedralen e Shkodrës.
Për familjet në diasporë që përpiqen t’u mësojnë fëmijëve të lindur në SHBA çfarë kaluan gjyshërit e tyre, Pllumi jep teksturën që një histori manuali nuk mundet.
Veriu katolik — Shkodra, françeskanët, dhe Shqipëria para 1944
Për të kuptuar Pllumin, duhet të kuptosh gjeografinë fetare të Shqipërisë veriore para marrjes komuniste. Vendi ishte, dhe është, shumëkonfesional: shumicë myslimane sunite, me pakica të rëndësishme bektashie, ortodokse të krishtera, dhe katolike. Katolicizmi ishte i përqendruar në veri, rreth Shkodrës dhe rajoneve malore të Mirditës, Dukagjinit, dhe Malësisë.
Shkodra në vitet 1920 dhe 1930, kur Pllumi po rritej, ishte kryeqyteti kulturor i katolicizmit shqiptar. Kishte shkolla françeskane dhe jezuite, shtypshkronja, seminare, rrjete parishjesh që shtriheshin në fshatrat malorë, dhe një kulturë të dendur letrare në dialektin gegë të veriut. Urdhri françeskan kishte qenë i pranishëm në tokat shqiptare për shekuj; në fillim të shek. XX françeskanët e tij drejtonin shkolla, parishje, dhe revistën letrare Hylli i Dritës, një vend i madh për shkrimin në gjuhën gegë.
Mali i Rencit, ku Pllumi lindi më 1924, rri në atë territor — një fshat i vogël malor në vendin katolik të rrethit të Lezhës. Hyri në urdhrin françeskan si i ri dhe filloi të studionte për priftërinë, por formimi i tij u ndërpre nga arrestimi i parë më 1946; nuk u shugurua deri nga mesi e në fund të viteve 1950, afërsisht një dekadë më vonë se shumica e kandidatëve të brezit të tij.
Formimi françeskan që mori ishte një brez më i vjetër se ai: u mësua nga françeskanë që ishin formuar para Luftës së Parë Botërore, që kishin drejtuar shkollat dhe shtypshkronjat e Shkodrës katolike në kulmin e saj institucional, dhe që mbartnin një kujtesë të një Kishe që ende funksiononte lirisht. Shumica e atyre mësuesve ishin të vdekur, në burg, ose në mërgim brenda një dekade pas shugurimit të tij. Disa prej tyre janë ndër 38 figurat që Papa Françesku do të beatifikonte si martirë më 2016.
Bota që prodhoi At Zef Pllumin si prift kishte ndaluar së ekzistuari në çdo formë institucionale kur ai ishte dyzet vjeç.
Arrestimi i 1946-shit dhe dekada e parë e persekutimit
Qeveria partizane komuniste mori pushtetin në Shqipëri në nëntor 1944. Brenda muajve filloi të lëvizte kundër Kishës institucionale Katolike. Objektivat e hershme ishin kleri i formuar jashtë vendit dhe burrat që kishin drejtuar shkollat dhe seminaret — figura që mund të paraqiteshin në gjyqe spektakli si agjentë të Vatikanit, Italisë, ose shërbimeve inteligjente anglo-amerikane. Urdhri jezuit u shtyp më 1946; urdhri françeskan pasoi pak më vonë.
Pllumi u kap në valën e hershme. U arrestua për herë të parë më 1946, kur ishte ende seminarist i ri, vite para shugurimit të tij. Akuzat në këtë periudhë ndiqnin një shabllon standard — spiunazh, agjitacion antishtetëror, lidhje me fuqi të huaja — të aplikuara pa dallim ndaj priftërinjve, françeskanëve, dhe seminaristëve që mund të arriheshin.
Persekutimi i klerit katolik në ato vite është ndër kapitujt më të dokumentuar të historisë fetare të pasluftës së Evropës Lindore. Ipeshkvinj u qëlluan. Françeskanë më të vjetër vdiqën nën torturë. Kryeipeshkvi Vinçenc Prennushi i Durrësit, françeskan dhe një nga figurat kryesore të katolicizmit shqiptar të paraluftës, vdiq në burg më 1949. Seminaret katolike u mbyllën; shtypshkronjat u sekuestruan; shkollat u shtetëzuan. Klerikë të rinj dhe seminaristë — përfshirë Pllumin, i cili ishte ende vite larg shugurimit — u dërguan në sistemin e kampeve të punës së detyruar që regjimi po ndërtonte në mbarë vendin.
Burgimi i parë i Pllumit zgjati në vitet 1950. Kreu punë fizike nën kushtet standarde për të burgosurit politikë të asaj periudhe — ushqim i pamjaftueshëm, ekspozim, turne të gjata pune, pa akses në materiale shkrimi, pa kontakt me familjen përtej letrave shumë të censuruara. Detajet e asaj që pa dhe bëri gjatë atyre viteve janë dokumentuar gjatë në vëllimin e parë të Rrno vetëm për me tregue, të botuar gati pesë dekada pas hyrjes.
Çfarë po ndodhte tashmë në ato vite ishte zhdukja e ngadalshme e një shtrese të tërë institucionale të jetës katolike shqiptare. Kur Pllumi u lirua dhe vazhdoi punën e qetë prifterore në fund të viteve 1950 dhe fillim të viteve 1960, shumica e klerit të lartë që e kishin mësuar ishin të vdekur ose në kampe. Kisha mbijetoi si kujtesë e mbartur brenda priftërinjve të mbijetuar dhe brenda familjeve laike që ende pagëzonin fëmijë në privat.
Fushata ateiste e 1967-shit dhe burgimi i dytë i Pllumit
Më 1967, qeveria shqiptare nën Enver Hoxhën e shpalli vendin zyrtarisht ateist — shteti i parë dhe i vetëm në historinë moderne që e bëri këtë si çështje kushtetuese. Kushtetuta e 1976-shit do ta formalizonte më vonë ndalimin; shpallja e 1967-shit ishte fillimi operacional. Çdo praktikë fetare u bë krim. Afërsisht 2 169 kisha, xhami, manastire, dhe faltore u mbyllën, u shkatërruan, ose u riqëlluan si depo, salla sportive, dhe magazina drithi. Katedralja në Shkodër u shndërrua në arenë sportive.
Fushata e regjimit kundër klerit u intensifikua nëpër çdo besim — katolik, ortodoks, sunit, dhe bektashi. Posedimi i objekteve fetare u bë vepër e ngarkueshme. Prindërit që pagëzonin fëmijë përballeshin me burg. Krishtlindja, Pashkët, Bajrami, dhe festat bektashie u hoqën nga kalendari publik.
Pllumi u arrestua sërish më 1967, në valën e hershme të fushatës së re. Ishte prift katolik, dhe priftërinjtë katolikë tani, sipas ligjit, ishin armiqtë e shtetit. U dërgua në sistemin e kampeve të punës së detyruar të regjimit, përfshirë periudha në Spaç — kampi i nxjerrjes së bakrit dhe piritit në malet e Mirditës, vendi karceral më famëkeq në kujtesën komuniste shqiptare.
Spaçi funksionoi nga 1968 në 1991. Të burgosurit politikë punonin nën tokë në minierat me orare turnesh ndëshkuese, krah të burgosurve kriminalë, në kushte që prodhonin silikozë, aksidente, dhe lëndim kronik. Poeti Visar Zhiti, i arrestuar më 1979 për një dorëshkrim të pabotuar poezish, kreu pjesë të dënimit të tij tetëvjeçar në të njëjtin kamp.
Brenda Spaçit, Pllumi bëri atë që bëjnë priftërinjtë kur vokacionet e tyre janë të ndaluara: vazhdoi të mësonte, vazhdoi të lutej, dhe mbajti një kujtesë. Letra nuk ishte në dispozicion, por mbarti emrat, datat, takimet e vogla që do të bëheshin më vonë teksturë granulare e Rrno vetëm për me tregue. Sipas rrëfimeve të tij të mëvonshme, një françeskan më i vjetër në kamp i tha, në thelb, të rrinte gjallë: dikush duhej të dilte dhe ta tregonte historinë. Ai udhëzim u bë titulli i librit.
Burgimi i tij i dytë vazhdoi në fund të viteve 1980. U lirua rreth vitit 1989, në valën e fundit të lirimeve ndërsa sistemi komunist shqiptar filloi të shembej. Ishte gjashtëdhjetë e pesë vjeç dhe kishte kaluar pjesën më të madhe të jetës së rritur në burg.
Hapja e 1990-ës — rihapja e kishave, rifillimi i shërbesës françeskane
Regjimi shqiptar e dekriminalizoi praktikën fetare më 1990, një vit pas lirimit të Pllumit dhe vitin para shembjes së plotë të regjimit. Periudha postkomuniste që pasoi ishte kaotike — shpërbërje ekonomike, emigrim masiv, shembja e skemave piramidale të 1997-shit — por hapi edhe një dritare në të cilën jeta e gjatë e varrosur institucionale e katër komuniteteve fetare shqiptare mund të rindërtohej.
Për Kishën Katolike, rindërtimi shkoi në dy gjurmë paralele. E para ishte rivendosja e hierarkisë: vizita njëditore e Papa Gjon Palit II në Shqipëri më 25 prill 1993 shuguroi katër ipeshkvinj të rinj në Shkodër, duke zëvendësuar të tërë episkopatin katolik që regjimi kishte vrarë. E dyta ishte rihapja e parishjeve — puna më e ngadalshme në nivelin e bazës e rivendosjes së kishave që ishin shndërruar në salla sportive, gjetja e regjistrave sakramentalë të mbijetuar, shugurimi i priftërinjve të rinj, dhe rikthimi i ritmit të përditshëm të jetës katolike të fshatit.
Pllumi ishte një nga figurat qendrore të gjurmës së dytë. Si një nga françeskanët e lartë të mbijetuar, me formim prifteror që paraprinte periudhën komuniste, mbarti legjitimitet në dy drejtime: në komunitetet katolike që e mbanin mend si dëshmitar, dhe në publikun më të gjerë shqiptar që e njihte si i burgosur politik që kishte refuzuar të thyhej.
Rifilloi shërbesën françeskane ndërsa vetë urdhri po rikonstituohej në Shqipëri, duke shërbyer si prift në Kishën e Sant’Antonit në Tiranë deri më 1997 — një nga rihapjet e shumta të qeta të parishjeve që rivendosën jetën e zakonshme katolike pas katër dekadave shtypjeje.
U bë gjithashtu zë publik. Gazetarë dhe shkrimtarë shqiptarë erdhën tek ai për intervista për kampet. Priftërinj më të rinj erdhën te ai për njohurinë historike që vetëm françeskanët e moshuar të mbijetuar e kishin. Foli me gjuhë të matur. Asnjëherë nuk zgjidhi llogari publikisht. Përdori autoritetin moral që jeta e tij kishte fituar për të argumentuar, sërish e sërish, për një llogaridhënie kombëtare të ndershme për atë që ishte bërë.
Rrno vetëm për me tregue — trilogjia dhe çfarë dokumenton\
Kujtimet ishin vepra qendrore e jetës së vonë të Pllumit. I shkroi në shqipen me ngjyrim gegë, në tri vëllime të botuara ndërmjet 1995 dhe 2001 nga shtëpitë kryesore të Tiranës. Fraza Rrno vetëm për me tregue është marrë nga udhëzimi që françeskani më i vjetër i dha në kamp.
Vëllimi i parë, i botuar më 1995, mbulon fëmijërinë e tij në Mali i Rencit, formimin françeskan në Shkodër, arrestimin e parë më 1946, dhe shugurimin e tij të mëvonshëm nga mesi e në fund të viteve 1950. Vendos botën — veriun katolik para regjimit — dhe kushtet nën të cilat u shkatërrua.
Vëllimi i dytë, i botuar më 1997, mbulon mesin e gjatë: vitet ndërmjet dy burgimeve kryesore, punën e qetë baritore të viteve 1960, dhe arrestimin e dytë dhe sistemin e kampeve. Spaçi shfaqet në detaj këtu. Është zemra e trilogjisë.
Vëllimi i tretë, i botuar më 2001, mbulon periudhën e fundit të burgimit, lirimin e 1989-shit, dhe punën e pas-1990 të rihapjes së parishjeve. Përmban disa nga prozat më të matura në shqipen moderne për atë se çfarë do të thotë të dalësh nga një burgim i gjatë në një vend që sapo ka ndaluar së qenuri vendi që të burgosi.
Regjistri letrar nëpër të tri vëllimet është i përmbajtur. Pllumi shkruan me disiplinën e dikujt që e di se pretendimi më i zhurmshëm rrallë është më i besueshmi. Emërton priftërinjtë që i pa të vdisnin. Emërton rojet e kampit që i trajtonin të burgosurit me mirësi të papritur. Emërton informatorët, aty ku mundet. Jep data. Jep vende. Jep emrat e të vdekurve në një mënyrë që e shndërron librin në diçka afër një martirologji në formë proze.
Është gjithashtu, gjithandej, françeskan. Libri nuk është polemikë. Është rrëfimi i një dëshmitari, i shkruar nga një prift, i drejtuar një vendi që duhet të vendosë se çfarë të bëjë me kujtesën që tani zotëron.
The trilogy has been the subject of an Italian-language documentary and has appeared in French and Italian translation, with shorter selections in English. The Italian edition is the most widely available translation; the Albanian original remains the primary text. Within Albanian-language criticism it now ranks alongside Visar Zhiti's prison writing and the wider corpus of post-1990 Albanian witness literature.
The Beatification of the Martyrs of Albania and the Role of Plum in Keeping Memory Alive
On November 5, 2016, Cardinal Angelo Amato presided, on behalf of Pope Francis, over the beatification of 38 Martyrs of Albania in the rebuilt Catholic cathedral in Shkodra. The 38 were Catholic clergy and lay people killed under Hoxha's regime between 1945 and 1974 — among them Archbishop Vincenc Prennushi, who had died in prison in 1949, alongside Jesuits, Franciscans, diocesan priests, seminarians, and lay Catholics.
The cause for their beatification had been opened in 2002 under Pope John Paul II. The investigation that supported it went on for more than a decade, drawing on archival material from Albanian state security files, parish registers, survivor testimonies, and documentary literature that had begun to emerge in the 1990s.
Pllumi did not live to see the beatification. He died in 2007, nine years before the ceremony in Shkodra took place. But his decades of witnessing work — the trilogy itself, interviews, smaller essays, public testimony — fed the historical record on which the case rested. Some of the 38 names beatified that day were figures he had known as a young Franciscan in prewar Shkodra. The teachers and superiors who had shaped him in his religious youth were, in many cases, the men whose deaths he had documented in the trilogy.
The continuity is direct. The 1993 visit of John Paul II reopened the institutional Catholic Church in Albania. The 2016 beatification gave a name and date to the cost of its closure. Live Only to Tell, written by a Franciscan who had survived twenty-six years of the regime that closed it, is one of the textual bridges between those two events./Taken with abbreviations from albanianregistry.org
