When he turned 75, Dedë Gjo Luli showed everyone the last bravery of his life. Trapped, bound hand and foot, stripped almost naked, robbed of everything he had in his pockets, on September 24, 1915, the "old man of the mountains" was killed between bayonets stuck in his body and simultaneously by the bullets of a rifle battery, by about 30 Serbian soldiers in Sheshëz i Oroshi, in Mirdita.
The Albanian who had fought his entire life against the Serbs could only be killed by them in this way.
Crime scene
Dedë Gjo Luli had fought many battles in his life against the Serbs. But on Friday, September 24, he found himself without any chance of turning back to them. Among about 50 highlanders, found in a field in Orosh, the old man had no chance against them. The pack of Serbian soldiers tied him up with the others, stripped him, robbed him of everything in his pockets and finally executed him. The Mirdit Rapsodi has engraved the moment of his murder in verse and music:
In the mountains of Orosh, the rumor spread about what the Serbs were doing to us,/
How those brave men have surrounded us, they have bound us with chains,/
The fairy of the mountain complained, the blood curdling went away/
Right on the Square, to the man of the world, without a tear's lash being afraid,
Serbia sticks the knife in the throat/ Dedë Gjo' Luli, a wicked man,
He is saying these words to the achik: My blood will go to the sacrifice, To spit on the Albanian desert.
Among the eyewitnesses, only one has left a trace. Fran Lulgjuraj has recounted how he saw Dedë Gjo Luli dead. Researcher Zef Përgega was lucky enough to interview Lulgjura and bring the testimony of that moment.
In his work "How Ded Gjo Luli was killed in Mirditë", Përgega writes that Fran Lulgjuraj, at the age of 78, told him: "In 1980, I met in Podgorica, in his house, in the surroundings, the clever Mirditër Frrok Bisaku. The Highlanders and Kosovars would call on Frrok when they had blood problems and complications, which he would resolve as a deep connoisseur of the Kanun. According to him, the laws of Lekë Dukagjini's Kanun were changed 11 times.
He told me that he saw Dedë Gjo Luli lying on the ground, dead. It was just his lifeless body. They had taken his rifles and weapons and left him in long pants, socks and a white shirt…”
How was the murder committed?
To date, studies recognize only one variant of the manner of execution, but two variants of the authorship of the trap that was set for Dedë Gjo Luli. There is no doubt or lack of data that he was killed. But discussions and debates continue even today about who were those Albanians who trapped him and collaborated with the Serbs to kill him.
Studiuesit vazhdojnë të jenë të ndarë nëse kjo tradhti është bërë nga Gjon Markagjoni, apo e gjithë ngjarja ishte një kurth serb?
Varianti 1/ A ka gisht Gjon Markagjoni në vrasje?
Mbështetësi i tezës se bajraktari i Oroshit, Gjon Markagjoni kishte gisht në vrasjen e Dedë Gjo Lulit është Pal Doçi. Në librin e tij “Malcori I madh Dedë Gjo Luli” ndër të tjera ai shkruan: “Në vjeshtën e vitit 1915, në shtëpinë e Ded Gjo Lulit, në Shkodër vjen një lajm prej kapedanit të Mirditës që e fton në Orosh për të biseduar “për fatet e vatanit”. Së bashku me të birin, Ded Gjo Luli, bën disa ditë rrugë nëpër bjeshkët e Mirditës vetëm e vetëm për mos t’i dalë fjale krerëve vendas. Por këtu, në këto bjeshkë, kishte zënë pusi vetë tradhtia.
Ndërsa shkonte drejt kishës së Oroshit, atij i dalin përpara rreth 30 serbë të armatosur. Plaku gjendet ngushtë dhe i befasuar, por e kupton menjëherë tradhtinë. Ai kërkon të takojë me bajraktarin e Oroshit, por ky i fundit, anipse e ka thirrur, diku është fshehur, pyjeve të mëdha të Oroshit.
Serbët pasi e lidhin e kontrollojnë Dedën nëpër xhepa. Ai kupton këtë kontroll dhe nuk mungon të thotë; “Haj, haj, po ju kini kujtue se unë kam luftue tan jetën për pasuri? Po kjo asht marre. Burri i Shalës lufton veç për vatan o shkja të ndymë!” Krismat e armëve presin në mes fjalën e trimit. Ishte 24 shtatori i vitit 1915.
Por për këtë variant ka një pyetje më se normale: A mund të fshihej bajraktari i Oroshit?
Ky detaj është pak i besueshëm. Rregullat dhe zakonet e asaj kohe nuk e pranonin që bajraktari të fshihej dhe si i tillë ky variant nuk është i mbështetur bindshëm.
Varianti 2/ Kurthi serb
Serbët kanë qenë mjeshtra të ngatërresave dhe intrigave sidomos kur vinte puna për të eliminuar shqiptarët. Duket që ka qenë një plan i mirorganizuar duke lënë përshtypjen që edhe vetë shqiptarët të ngatërrohen me njëri-tjetrin. Gazetari, studiuesi dhe kryeredaktori i gazetës “Dielli” në New York, Dalip Greca, jep një version më se të besueshëm: “Ai edhe pse e parandjeu grackën, edhe pse e paralajmëruan miqtë që të mos udhëtonte në kohë të turbullta, për besë burrash shkoi në takim. Vetëm, kur në vend të prijësve, i doli përpara kapiteni serb, ai gjakftohtë, u tha mirditorëve, që e shoqëronin: – paskemi mbarue!
Nuk e dha veten. As kur e prenë me bajonetë bashkë me pesë mirditorët, nuk e lëshoi veten. Trupin e tij e gjetën pas dy javësh dhe e varrosën në kishën e Oroshit”. Askund nuk përmendet ndonjë bajraktar në ditën kur u vra Ded Gjo Luli. deri në vdekjen tragjike në Orosh të Mirditës nga dora gjakatare e pushtuesit serb.”
Esad Pasha gisht në vrasje?
Esad Pashë Toptani dhe Dedë Gjo Luli nuk janë takuar kurrë në jetë. Por të dy e kanë njohur mirë njëri-tjetrin. Esadi kishte dëgjuar për plakun që luftonte kundër serbëve, por edhe plaku Dedë Gjo Luli kishte dëgjuar për tradhtitë e Esadit. Po a ishte Dedë Gjo Luli personazhi i radhës për të cilin Esadi kërkonte eliminimin për llogari të serbëve? Por fakti që atij iu bë një kurth ka një pikëpyetje të madhe: Përse plaku 75-vjeçar, i zgjuar nga natyra, udhëtoi drejt Oroshit kur rreziku ishte i dukshëm? Studiuesi Kolec Traboini nuk ka dilema për tradhtinë e Esad Pashë Toptanit.
“Forcat serbe kishin pushtuar Oroshin dhe me ta ishin forcat e Esat Pashë Toptanit, kryetradhtarit të Shqipërisë. Tre emrat që duhen përmendur për masakrën në Sheshëz të Oroshit janë Kapiten Gjura i Serbisë, Sheh Hamdiu dhe Ali Fehmiu, esadistë, bashkëpunëtorë të pushtuesve. Këta dy të fundit ndërsa morën me vete Kolë Tomën dhe Preng Mark Prengën e të tjerët, Dedë Gjo Lulin ua lanë në dorë serbëve, të cilët e morën të lidhur për në vendkomandën e tyre në Nënshejt, por rrugës e ekzekutuan…!”
Varrimet
Dhe sipas “rregullit shqiptar” edhe pas vdekjes heronjtë i lëvizin. Pasi e vranë serbët nuk lejuan askënd që ta merrte trupin e Dedë Gjo Lulit. Ata e vendosën trupin në Shpellën e Akullit, në Mirditë duke e lënë aty të shoqëruar me roje. Por popullsia e zonës nuk e lejoi gjatë këtë përdhosje. Pas dy javësh trupi i tij u nxor nga shpella dhe u varros në oborrin e kishës së Oroshit, me një ceremoni fetare nderimi, që i takonte. Ndërsa varrimi i dytë i është bërë në vitin 1923, në Shkodër, në një ceremoni madhështore, duke i dhënë vlerën reale këtij heroi të papërsëritshëm.
Kush ishte
Dedë Gjon Luli Dedvukaj, i njohur gjithashtu si Ded Gjo Luli ose Deda ishte një udhëheqës gueril shqiptar, i njohur kryesisht për drejtimin e kryengritjes së malësorëve kundër trupave të Perandorisë Osmane. Pas vdekjes iu akordua titulli “Hero i Popullit”. Dedvukaj ishte bajraktari i fisit të Hotit.
Lindi në Traboin më 1840, atëbotë në Sanxhakun e Shkodrës të Perandorisë Osmane (tani në Tuz të Malit të Zi). I përkiste barkut Dedvukaj të fisit të Hotit. Në atë kohë Hoti mbahej i pari i bajrakëve të Malësisë së Madhe. Djali i parë dhe i vetëm i Gjon Lulit, iu dha emri i gjyshit, Dedë Brocit. Qysh në moshë të re ishte martua me Prende Gjeloshin nga Selishta e Grudës, me të cilën kishte pasur 4 fëmijë, dy djem dhe dy vajza.
Lidhja e Prizrenit
Anëtar i Lidhjes së Prizrenit, Luli mori pjesë në qëndresën e organizuar për mbrojtjen e Hotit e të Grudës kundër të Kongresit të Berlinit për t'i lëshuar territore Principatës së Malit të Zi.
Kryengritja e Malësisë
In the last years of the 19th century, Dedë Gjo Luli became active again in the movement for the autonomy of Albania, participating in the meeting of representatives of the population of Shkodra that decided to unite with the League of Peja. His skills as an organizer, as a war leader and as a popular leader were especially evident during the anti-Ottoman Uprising of 1911. Under his leadership, the highlanders of Hoti, Gruda and Kelmendi achieved significant successes against the Ottoman forces and forced the Young Turk government to enter into negotiations with them.
Even after the Declaration of Independence, due to the situation created by the Balkan wars and the unjust decisions of the Conference of Ambassadors in London, Dedë Gjo Luli had to, despite his advanced age, continue the fight for the defense of the country and national unity.
He would not give up even when he was given the misfortune of the fall of his son, Gjergji, 22 years old. In the battle of August 29, 1912, many warriors had fallen. Three years later, Deda himself would be killed, in September 1915 in Sheshëz near Orosh, from an ambush set by Montenegrins and Serbs. The other son, his right-hand man in the battles, Kola, would die three years after his father, in 1918, poisoned. © Parts of the book “100 most sensational murders in the history of the Albanian state 1912-2017” were used for this article
