The September 16 convictions of four former Kosovo Liberation Army leaders and the lengthy prison sentences handed down by the Kosovo Specialist Chambers in The Hague shocked many Kosovars. Not only because of the verdict, but also because their former ally, the United States, did not come to their defense.
The decision raises a question: why did the US support the creation of a court that would prosecute leaders who had once been among Washington's closest allies in the Balkans? After leading NATO's intervention against Serbia and supporting the role of the KLA in post-war Kosovo, what changed?
The answer is not necessarily found in a single issue or moment. There was no single event or person that suddenly changed course. Rather, a series of developments over the years led to a significant shift in American policy and highlighted a fundamental reality that many Kosovars are unwilling to acknowledge: U.S. support has been and always will be based on its own interests.
Accusations of serious crimes committed by KLA members, including allegations of organ trafficking, had been circulating since 1999. But they were overshadowed by the scale and intensity of systematic crimes committed by Serbian and Yugoslav forces – from Prekaz to Recak and the long list of atrocities during the NATO bombing period.
War crimes attributed to the Kosovar side gained more attention after the end of the war, when tens of thousands of Serbs and Roma fled or were forced to leave Kosovo, while some Kosovo Albanians were also killed. Importantly, all of this occurred under the watchful eye of the United States and European governments, as well as NATO, the UN, and the OSCE.
The issue came back into sharp focus in 2008, following the publication of former chief prosecutor of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Carla Del Ponte, her memoirs, The Hunt: Me and the War Criminals. In the book, she alleged serious crimes committed by members of the KLA after the war.
Del Ponte përshkruante vështirësitë me të cilat ishin përballur hetuesit e saj në përpjekjet për ti hetuar këto akuza, përfshirë mungesën e provave dhe vështirësitë për të siguruar dëshmitarë. Por kishte edhe një pengesë tjetër të rëndësishme: juridiksioni kohor i Tribunalit të Hagës për konfliktin në Kosovë përfundonte në qershor 1999, kur përfundoi konflikti i armatosur dhe trupat e NATO-s hynë në Kosovë.
Kjo ngrinte pyetjen se kush duhej të hetonte dhe të ndiqte penalisht krimet e pretenduara që binin jashtë juridiksionit të Tribunalit.
Në vitin 2011, raporti i senatorit zviceran Dick Marty për Këshillin e Europës nxiti thirrje për një hetim më të thelluar të pretendimeve për trafikim organesh. Trafikimi i organeve mori pjesën më të madhe të vëmendjes mediatike, por raporti trajtonte gjithashtu krime lufte dhe krim të organizuar, të lidhura me një sektor të UÇK-së të njohur si “Grupi i Drenicës”.
Raporti i Marty-t mori mbështetjen e BE-së dhe SHBA-së, të cilat deklaruan se do të ndërmerrnin hapa të mëtejshëm. Një nga shqetësimet ishte se Rusia mund ta çonte çështjen në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, siç kishte kërcënuar se do të bënte.
Më pas, Bashkimi Europian krijoi Task-Forcën Speciale Hetimore, SITF, me bazë në Bruksel dhe të përbërë tërësisht nga personel ndërkombëtar. SHBA e mbështeti drejtpërdrejt SITF-in, veçanërisht duke ofruar kryeprokurorin e saj, ish-ambasadorin amerikan për krimet e luftës Clint Williamson, i cili kishte punuar për aktakuzën ndaj Sllobodan Millosheviçit në Tribunalin e Hagës dhe kishte drejtuar departamentin e drejtësisë të UNMIK-ut.
Në vitin 2014, Williamson bëri publike gjetjet e SITF-it, duke deklaruar se ato konfirmonin në pjesën më të madhe atë që kishte raportuar Marty dhe se ekzistonin prova të mjaftueshme për ngritjen e akuzave ndaj personave të caktuar.
Sipas tij, krimet ishin kryer ndaj serbëve, romëve dhe shqiptarëve. Ai evidentoi gjithashtu klimën e frikësimit të dëshmitarëve.
Sa u përket pretendimeve për trafikim organesh, Williamson tha se hetuesit kishin gjetur prova për një numër të kufizuar rastesh në përputhje me raportin e Marty-t, por jo të mjaftueshme për ngritjen e akuzave.
Ajo që e bënte situatën të pazakontë ishte se SITF njoftoi se ekzistonin baza të mjaftueshme për aktakuza përpara se institucioni që do t’i gjykonte këto çështje të ekzistonte. Por kjo shpejt ndryshoi, ndërsa BE-ja, me mbështetjen e SHBA-së, nisi procesin për krijimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës.
Deri në vitin 2015, vrulli politik dhe burokratik ishte bërë i vështirë për t’u ndalur. Kosova u vendos nën presion të fortë për ta pranuar këtë fakt të kryer.
Komuniteti ndërkombëtar kishte arritur në përfundimin se institucionet gjyqësore të Kosovës nuk ishin vendi i përshtatshëm për të gjykuar akuzat ndaj ish-figurave të larta të UÇK-së. Kjo lidhej në një masë të madhe me frikësimin e dëshmitarëve në dy procese të mëparshme ndaj udhëheqësve të UÇK-së, Ramush Haradinaj dhe Fatmir Limaj, të akuzuar për krime lufte përpara Tribunalit të Hagës, ku presioni ndaj dëshmitarëve kontribuoi në dështimin ose rrëzimin e çështjeve.
Ky qëndrim ishte veçanërisht domethënës duke pasur parasysh se për më shumë se dy dekada, SHBA dhe Europa kishin shpenzuar miliarda për ngritjen e institucioneve të Kosovës, përfshirë policinë, gjykatat dhe sistemin e drejtësisë.
EULEX, misioni i Bashkimit Europian për sundimin e ligjit, dërgoi në Kosovë gjyqtarë, prokurorë dhe oficerë policie ndërkombëtarë dhe, deri në vitin 2018, kishte kompetenca të drejtpërdrejta ekzekutive në sistemin e drejtësisë.
Si pjesë e mandatit të tij, EULEX mblodhi prova për krime lufte gjatë viteve të veprimtarisë në Kosovë, por numri i aktakuzave dhe ndjekjeve penale mbeti relativisht i vogël.
Si mes qytetarëve të Kosovës ashtu edhe mes një pjese të zyrtarëve ndërkombëtarë që kishin punuar me EULEX-in dhe OKB-në, ekzistonte bindja e përhapur se presioni amerikan kishte dekurajuar ose penguar avancimin e këtyre çështjeve.
Në fund të fundit, qeveritë perëndimore shpesh bashkëpunojnë me partnerë problematikë kur besojnë se këto marrëdhënie u shërbejnë objektivave më të gjera strategjike.
Shtetet e Bashkuara ndihmuan në krijimin e një rendi politik ku ish-udhëheqësit e UÇK-së u kthyen në partnerë thelbësorë për ndërtimin e shtetit të ri.
Uashingtoni bashkëpunoi me ta gjatë administratave të njëpasnjëshme amerikane – Clinton, Bush, Obama dhe Trump – dhe u mbështet vazhdimisht te udhëheqja politike e Kosovës për të çuar përpara objektivat më të gjera amerikane në Ballkan.
Nga këndvështrimi i Uashingtonit, Hashim Thaçi ishte partneri ideal. Ai kishte treguar gatishmëri për të negociuar me Beogradin dhe ishte shndërruar në një aktor politik rajonal që mbështeste integrimin e vendeve fqinje dhe të komuniteteve të tyre shqiptare në rendin politik perëndimor.
Në Maqedoni, Marrëveshja e Ohrit e vitit 2001 i dha fund konfliktit të armatosur mes qeverisë dhe kryengritësve shqiptarë, mes të cilëve kishte shumë ish-anëtarë të UÇK-së.
Në Mal të Zi, Thaçi mbështeti pavarësinë në referendumin e vitit 2006, ku 55.5 për qind e votuesve u shprehën pro – vetëm pak mbi pragun e përcaktuar nga Bashkimi Europian. Shqiptarët e Malit të Zi votuan në shumicë dërrmuese për pavarësinë, duke u kthyer në një komponent të rëndësishëm të koalicionit pro-pavarësi.
Në vitin 2020, Thaçi ishte gjithashtu i përfshirë ngushtë në përpjekjen e udhëhequr nga SHBA për të ndërmjetësuar një marrëveshje ekonomike mes Kosovës dhe Serbisë.
Kritikët argumentuan se nisma motivohej po aq nga dëshira e administratës Trump për të shënuar një sukses në politikën e jashtme përpara zgjedhjeve, sa edhe nga synimi për një normalizim të mirëfilltë të marrëdhënieve.
Në një botë të drejtuar po aq nga realpolitika sa edhe nga parimet morale, pyetja e natyrshme është: pse ndryshoi politika e SHBA-së?
Uashingtoni ua bëri të qartë udhëheqësve të Kosovës se kishin pak alternativa përveçse ta mbështesnin gjykatën, përndryshe rrezikonin të humbnin mbështetjen amerikane dhe t’i hapnin rrugë Moskës dhe Këshillit të Sigurimit të OKB-së që të merrnin drejtimin e çështjes.
SHBA angazhoi një varg të gjatë figurash amerikane dhe rajonale për ta përcjellë këtë mesazh. Nga kryeministri shqiptar Edi Rama te kongresmeni Eliot L. Engel, një mbështetës i fuqishëm i Kosovës dhe kryetar i Komisionit të Punëve të Jashtme në Dhomën e Përfaqësuesve, figura të ndryshme ndihmuan në përcjelljen e qëndrimit të Uashingtonit.
Por pasi u ngritën aktakuzat ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së, si Rama ashtu edhe Engel u kthyen në kritikë të fortë të gjykatës.
Në vitin 2015, Kuvendi i Kosovës ndryshoi Kushtetutën dhe miratoi një ligj të ri që mundësoi ngritjen e gjykatës speciale jashtë territorit të Kosovës, me personel ndërkombëtar, por që vepronte sipas ligjeve të Kosovës.
Siç raportohet të ketë thënë në atë kohë privatisht një zyrtar amerikan: “Gjelat votuan për darkën e Falënderimeve.”
Atëherë, pse Uashingtoni ushtroi kaq shumë presion për krijimin e gjykatës?
Ekziston përgjigjja e drejtpërdrejtë: drejtësia, llogaridhënia dhe nevoja që Kosova të tregonte se ishte e gatshme të përballej me akuzat për krime të rënda të kryera gjatë luftës.
Por pati edhe ndryshime në raportet e ndikimit politik që nuk mund të shpërfillen.
Gjykata i dha Uashingtonit dhe aleatëve të tij europianë një mënyrë për të menaxhuar një çështje politikisht shpërthyese, për t’i treguar Beogradit se akuzat ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së nuk do të injoroheshin dhe për ta mbajtur çështjen larg një forumi më të gjerë ndërkombëtar, ku Rusia dhe Këshilli i Sigurimit i OKB-së mund të luanin një rol vendimtar.
Për më tepër, gjykata ofroi një mënyrë për t’iu përgjigjur shqetësimeve në rritje në Europë për krimin e organizuar të lidhur me rrjete shqiptare dhe lidhjet e pretenduara të tyre me udhëheqjen politike të Kosovës, si edhe për korrupsionin në rritje në Kosovë, veçanërisht gjatë qeverisjes së Hashim Thaçit.
Kishte edhe një dimension personal.
Për vite me radhë, Uashingtoni kishte kultivuar marrëdhënie jashtëzakonisht të afërta me ish-udhëheqjen e UÇK-së në Kosovë dhe veçanërisht me Hashim Thaçin.
Këto marrëdhënie mund t’i kenë shtyrë udhëheqësit kosovarë të besonin se mbështetja politike amerikane do t’i mbronte përfundimisht nga pasojat e akuzave.
Asgjë nga kjo nuk i zvogëlon krimet apo vuajtjet e viktimave.
The question is whether the effort for accountability reflected the consistent application of a principle of justice, or whether justice was intertwined with the geopolitical interests of the powers that created and supported the court.
And maybe the answer is a combination of both.
Kosovars were reminded of this again recently, when the Trump administration expressed support for the court’s decision, despite its broader efforts to attack the International Criminal Court and weaken international justice institutions.
Seen in the context of the administration's transactional approach to relations with Serbia and Russia, the lack of American criticism of the court was not surprising.
The issue is not whether crime victims deserve justice. They deserve it.
Nor should the suffering of Albanians, Serbs, Roma, or other victims be weighed against one another.
The more difficult question is whether the Kosovo Specialist Chambers were primarily an instrument of justice, or whether justice was intertwined with the changing political interests that determined the court’s creation – and what this tells us about American policy in the region.
If the answer is the former, then the same standards of accountability must be consistently applied, even when this is inconvenient for powerful governments and their allies.
If the answer is the latter, then Kosovo has learned a hard lesson about realpolitik: international friendships are rarely unconditional and, when strategic interests change, yesterday's indispensable partner can become today's defendant.
