Inspektorët mjedisorë që nxituan të adresojnë dy zjarre zbuluan 318 ton pluhur toksik industrial që ishte ruajtur për muaj të tërë në fabrikën e kromit, AlbChrome, pa kontrata transferimi për trajtimin ose asgjësimin e tij të sigurt.
Vendndodhja, në pronësi të grupit turk Yildirim, u mbyll përkohësisht.
Është e fundit në një mori katastrofash që kanë goditur një nga qytetet industriale më të zhytura në errësirë në Evropë, i mbuluar vazhdimisht nga tymi vdekjeprurës nga zjarre të ngjashme.
Banorët e Elbasanit kanë qenë viktima të krimeve mjedisore që kur Kina e Kryetarit Mao ndihmoi diktatorin e atëhershëm komunist të Shqipërisë, Enver Hoxha, të ngrinte kompleksin e gjerë "Çeliku i Partisë" me 500 fabrika në luginën e tyre pjellore në vitet 1970.
Qyteti i tretë më i madh i vendit është bërë gjithashtu një simbol i korrupsionit që ka ndjekur tranzicionin e dhimbshëm të Shqipërisë drejt kapitalizmit, me shqiptarët që paguajnë me shëndetin e tyre për skandalet e përsëritura.
Një projekt inceneratori për të ndihmuar në pastrimin e katastrofës ekologjike rezultoi të ishte një mashtrim i madh multi-milionë dollarësh që përfshinte një incenerator "fantazmë" për kryeqytetin e Tiranës, i cili nuk u ndërtua kurrë. Tentakulat e tij arritën në zemër të qeverisë shqiptare, me zyrtarë të lartë, përfshirë një ministër të mjedisit, të burgosur për korrupsion. Ish-zëvendëskryeministri i vendit është në arrati.
Zyrtarët e agjencisë së mjedisit akuzohen gjithashtu nga prokurorët antikorrupsion për përfshirje në trafikimin e mbetjeve toksike nga Elbasani.
Ëndrra e BE-së në rrezik
Një zjarr që zgjati disa ditë në korrik 2025 në një vendgrumbullim mbeturinash pranë shtëpive në periferi të Elbasanit zbuloi përqendrime të furaneve toksike, dioksinave, metanit dhe komponimeve organike të paqëndrueshme "më shumë se 7 herë" mbi kufijtë e sigurisë, tha profesor Besnik Baraj i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
“Gati sa nuk vdiqa nga një atak i rëndë (astme)”, tha Fatmira Serjani, një banore e zonës, duke kujtuar “netët e tmerrshme dhe mëngjeset dërrmuese”, me zërin e saj që i thyhej midis gulçimeve të inhalatorit të saj.
Mashtrimet e përsëritura dhe dështimet mjedisore mund të ngadalësojnë gjithashtu shpresat e Shqipërisë për t'u bashkuar me Bashkimin Evropian në vitin 2030, paralajmërojnë analistët, me Malin e Zi fqinj që shihet se po ecën përpara.
Komisionerja e Zgjerimit të BE-së, Marta Kos, ndezi kambanat e alarmit këtë vit kur tha se "mund të kesh legjislacionin më të mirë për të luftuar korrupsionin, por nëse ai nuk pranohet në vend, atëherë ke një problem tjetër".
Kancerët dhe gazrat e dëmshëm
Në rastin e parë të këtij lloji në Shqipëri, Serjani, e cila vuante nga astma, po e çon në gjyq qytetin e Elbasanit dhe menaxherin e depos së mbeturinave Eco-Elb, ku shpërtheu zjarri i vitit 2025, për ndotjen e ajrit që shkaktoi.
Avokati i saj, Gentian Serjani, tha se zjarri ishte "ndoshta i qëllimshëm" - një akuzë e shpeshtë për flakët brenda dhe përreth kompleksit të vjetër të çelikut.
Menaxheri i depos së mbeturinave, Leli Kaja, u arrestua të hënën nën akuzat për korrupsion, me prokurorët anti-korrupsion të SPAK që pretendojnë se ai u kap “në flagrancë” duke marrë ryshfet.
Inxhinieri mjedisor dhe ish-këshilltari i Elbasanit, Ahmet Mehmeti, tha se disa fabrikat në vend i fikin filtrat në oxhaqet e tyre për të kursyer para, duke shtuar shtresa të reja pluhuri toksik në 2 milionë tonë materiale të rrezikshme të trashëguara nga epoka komuniste.
Një ekip i AFP-së pa një oxhak që nxirrte tym të zi në vend, i cili në disa vende i ngjan një peizazhi të zi hënor, në mars të vitit 2025. Por, kur një kameraman përgatiti një dron për të filmuar nga afër, tymi papritmas u ndal.
“Mbeturinat e ruajtura që nga epoka komuniste ose të prodhuara nga fabrikat aktuale përmbajnë krom, nikel dhe zink", tha Mehmeti. "Shkarkimet depërtojnë në ujë, derdhen në lumin aty pranë që ujit tokën bujqësore dhe përfundojnë në frutat dhe perimet në pjatat tona."
"Situata është serioze në fshatra si Balldre dhe Bradashesh pranë fabrikave që lëshojnë sasi të mëdha gazrash të dëmshëm në ajër", - tha Anila Jance, profesoreshë e biokimisë në Universitetin e Shkencave Mjekësore në Tiranë.
"Treguesit e cilësisë së ajrit tregojnë përqendrime të larta të grimcave të imëta (PM2.5). Ekspozimi kronik ndaj PM2.5 është i lidhur ngushtë me një incidencë më të lartë të sëmundjeve kronike të frymëmarrjes, veçanërisht bronkitit kronik dhe sëmundjeve obstruktive pulmonare", shtoi ajo.
Në Bradashesh, mësuesja në pension Lirie Curri, 61 vjeç, i tregoi AFP-së rrezet X të mushkërive të saj të dëmtuara.
“Edhe dielli këtu është i zi si mushkëritë e mia”, tha ajo. “Është e padurueshme. Nuk mund t'i hapim dritaret, madje as portokallet në kopsht dhe rrobat e thara janë të mbuluara me pluhur të zi.”
Ndotja nga oxhaqet është më e keqe natën, këmbëngulin vendasit, kur tymi nuk mund të shihet aq qartë. Mbesa 8-vjeçare e Currit, Ermi, tha se "të gjithë fëmijët kolliten" në lagjen e tyre. Dhe kur i zë një ftohje dhe e pastrojnë hundën me një pecetë, ajo "është e zezë", shtoi nëna e saj, Mirela Kabashi, një oficere policie në Elbasan.
Nuk ka monitorim të ajrit
Sëmundjet gjenetike dhe kanceret kanë qenë në rritje në rajon prej vitesh, thanë ekspertët e mjedisit për AFP.
“Emetimet e plumbit kanë shkaktuar dëmtime në tru, veçanërisht tek fëmijët, por edhe probleme gjenetike tek bagëtitë dhe shpendët”, tha Beqir Kila, një ekspert i njohur mjedisor.
Autoritetet shqiptare nuk iu përgjigjën pyetjeve të AFP-së se si ndotja ka ndikuar në shëndetin e njerëzve në Elbasan.
Megjithatë, Instituti i Efekteve Shëndetësore me seli në SHBA vlerësoi në një raport të vitit 2023 se shkalla e vdekshmërisë nga ndotja e ajrit në Shqipëri është 3 herë më e lartë se mesatarja evropiane.
Nuk ka statistika zyrtare sepse vendi ka kohë që nuk ka pasur asnjë stacion të vetëm monitorimi të ajrit në funksion, pavarësisht se BE-ja pagoi 400 000 euro për të pajisur 4 të tillë në vitin 2011.
Pajisjet e dorëzuara Agjencisë Kombëtare të Mjedisit në vitin 2013 kanë qenë jashtë funksionit për 12 vjet për shkak të mungesës së mirëmbajtjes dhe parave për t'i vënë në punë, sipas delegacionit të BE-së në Tiranë.
Këshilli i Elbasanit pagoi për stacionet e veta në vitin 2017, por ato "u prishën shpejt ose u detyruan të prisheshin", tha Mehmeti.
“Më shumë sesa mungesë parash, është një problem i përvetësimit të padrejtë të fondeve publike, për të mos përmendur mungesën e transparencës që synon fshehjen e së vërtetës rreth ndotjes”, tha biologu shqiptar Olsi Nika, fitues i Çmimit Mjedisor Goldman.
Skandali i "inceneratorëve fantazmë" është më i përhapuri, thonë kritikët.
Gati 150 milionë euro nga fondet publike u shpenzuan për projektin për të riparuar sistemin e menaxhimit të mbetjeve në vend me furra për djegie mbetjesh në Elbasan, kryeqytetin Tirana dhe Fierin në jug.
Incineratori i Elbasanit, i cili kushtoi 26 milionë euro, tani është një rrënojë që po ndryshket pasi mezi ka funksionuar, ndërsa impianti i Fierit (23 milionë euro) nuk ka funksionuar kurrë.
Inceneratori i Tiranës me vlerë 100 milionë euro nuk u ndërtua kurrë. Kontratat u nënshkruan, por paratë u bënë tym në korrupsion, përvetësim dhe pastrim parash.
Skandali i inceneratorëve
Ish-ministri i mjedisit Lefter Koka u burgos për marrjen e 3.7 milionë eurove në ryshfet në këtë çështje. Zyrtarë të tjerë të lartë janë përfshirë, me ish-zëvendëskryeministrin Arben Ahmetaj që iku në Zvicër, i cili mohoi çdo shkelje.
Agjencia antikorrupsion SPAK nisi procedura të reja kundër 12 personave të tjerë në korrik, duke i akuzuar ata për "pastrim parash brenda një grupi kriminal".
Në krye të saj, thonë prokurorët, janë dy biznesmenë që janë në arrati që nga viti 2024 dhe kërkohen nga Interpoli, Mirel Mertiri dhe Klodian Zoto. Sipas dosjes së çështjes të parë nga AFP, konsorciumi i tyre përdori kompani fiktive dhe shtetas shqiptarë dhe të huaj, veçanërisht holandezë dhe italianë, për të fshehur identitetin e pronarëve të vërtetë të koncesioneve.
Ata morën rreth 120 milionë euro me kursin aktual të këmbimit për inceneratorin e Tiranës.
Dokumentet e para nga AFP tregojnë se Mertiri dhe Zoto ishin pronarë "de facto" të një kompanie të regjistruar në Holandë, Integrated Energy BV SPV. Një degë në Shqipëri me të njëjtin emër u krijua më 30 gusht 2017, disa ditë para se të nënshkruhej marrëveshja për inceneratorin e Tiranës me ish-ministrin e mjedisit.
Trafikimi i mbetjeve
Një skandal i dytë i madh shpërtheu në vitin 2024 kur autoritetet tajlandeze kthyen mbrapsht një ngarkesë me mbetje toksike nga Elbasani, e cila ishte etiketuar si oksid hekuri i ligjshëm, pas një informacioni nga grupi i avokimit mjedisor, Rrjeti i Veprimit të Bazelit.
Ngarkesa me më shumë se 100 kontejnerë që mbanin 2 100 ton mbetje toksike u dërgua përsëri në Shqipëri. Kontejnerët tani janë grumbulluar pranë shtëpive në qytetin jugperëndimor të Vrinës.
Prokurorët kanë lëshuar 33 urdhër-arreste kundër oficerëve të doganave dhe punonjësve të Agjencisë Kombëtare të Mjedisit për përfshirjen e tyre të dyshuar në skemë. Gjithashtu janë në kërkim tre turq dhe një gjerman.
Analiza e mostrave nga ngarkesa nga një laborator italian zbuloi praninë e pluhurit "të rrezikshëm dhe toksik" nga furra me hark elektrik e një fabrike çeliku në Elbasan të operuar nga kompania turke Kurum International dhe dy firma shqiptare, thanë hetuesit.
“Jo një krim i izoluar”
Prokurorët këmbëngulën se "ky nuk është një krim i izoluar, por një sërë aktesh të paligjshme me pasoja të rënda për mjedisin, shëndetin dhe doganat", që përfshijnë trafikimin e mallrave të ndaluara, abuzimin me pushtetin dhe pastrimin e parave.
Komisioni Evropian i tha AFP-së se “lufta kundër korrupsionit është një element kyç që një vend të jetë në gjendje të bashkohet me BE-në”, pasi vlerësoi “progresin e prekshëm” të Shqipërisë në një raport të vitit të kaluar.
Ai shtoi se "legjislacioni shqiptar do të duhet të përafrohet me BE-në" përpara se elementët thelbësorë mjedisorë të Kapitullit 27 të bisedimeve të pranimit, që lidhen me menaxhimin e mbeturinave, cilësinë e ujit dhe ajrit, "të mund të mbyllen".
Muajin e kaluar, kryeministri Edi Rama tha se po krijohej një operator kombëtar për trajtimin e mbetjeve për të përmbushur standardet evropiane.
Por analistja Tefta Kelmendi, e grupit të ekspertëve të Institutit Jacques Delors, tha se rastet e fundit të profilit të lartë përfaqësonin një “test të madh” për perspektivat e pranimit të Shqipërisë, pasi Rama shkarkoi zëvendëskryeministren Belinda Balluku në mars, pasi ajo u padit në një tjetër hetim për korrupsion.
"Shumë gjëra do të varen nga sa SPAK do të arrijë të mbetet i pavarur", tha ajo, duke shtuar se agjencia anti-korrupsion po vihet gjithnjë e më shumë nën presion. ©AFP, përshtati në shqip LAPSI.al
