Udhëtimi nëpër përrenjtë bolivianë ishte i mundimshëm në ato ditë të para të tetorit 1967, por për Ernesto “Che” Guevarën, lodhja ishte ndoshta problemi më i vogël i tij.
Mjeku i lindur në Argjentinë ishte mësuar me vështirësitë, marshimet e gjata dhe netët në male dhe xhungla. Këtë herë, megjithatë, gjërat nuk shkuan siç i kishte planifikuar.
Përpjekja e tij për të krijuar një bërthamë guerile në Bolivi që mund të zgjerohej gradualisht në vende të tjera të Amerikës Latine kishte arritur në një fund pa krye.
Forcat qeveritare po e ndiqnin, linjat e furnizimit praktikisht ishin mbyllur dhe mbështetja e popullatave rurale, mbi të cilat ai kishte bazuar një pjesë të rëndësishme të strategjisë së tij, nuk arriti kurrë në masën që ai kishte shpresuar.
Vetë ditari i tij e regjistron këtë zhgënjim. “Che” zbuloi se jo vetëm që fshatarët nuk po i bashkoheshin lëvizjes guerile masivisht, por në disa raste ata po informonin autoritetet për lëvizjet guerile. Grupi i tij ishte ndarë gjithashtu, kishte humbur burra dhe po përballej me probleme në rritje me ushqimin, ujin dhe komunikimet.
Ditët e fundit në ditar
Më 7 tetor 1967 - një ditë para kapjes së tij, - Che bëri shënimin e tij të fundit në ditarin e tij. 17 burrat që mbetën me të po lëviznin natën, duke u përpjekur t'i shpëtonin ushtrisë.
Në këtë rrëfim të fundit, ai përshkruan një marshim të lodhshëm dhe vëren se grupi la shumë gjurmë pas vetes, një fakt veçanërisht i rrezikshëm pasi ushtarët tani ishin shumë afër tyre.
Guerrilasit nuk e njihnin mirë zonën. Në fakt, vetëm një ditë para betejës së fundit, atyre iu desh të pyesnin një bareshë të moshuar për distancën që i ndante nga fshatrat përreth, përfshirë La Higuera.
Ushtria boliviane, nga ana tjetër, tani ishte përforcuar ndjeshëm. Batalioni i 2-të i Rangers, i trajnuar posaçërisht me ndihmën amerikane, ishte vendosur në zonë, ndërsa CIA po monitoronte nga afër zhvillimet.
Shtetet e Bashkuara e kishin ndihmuar Bolivinë në përpjekjet e saj për të gjetur Guevarën dhe oficerët e CIA-s ishin në terren.
Beteja në Grykën e Yuros
Mesditën e 8 tetorit 1967, rojet nën komandën e kapiten Gary Prado Salmon i lokalizuan guerilasit në zonën e Quebrada del Yuro, përroit Yuro.
Sipas raporteve që mbërritën në shërbimet amerikane në atë kohë, beteja filloi rreth orës 1 të pasdites dhe zgjati disa orë. Tre guerilas u vranë dhe dy u kapën. Një nga të burgosurit ishte njeriu që e gjithë ushtria boliviane e kishte kërkuar prej muajsh.
Che ishte përpjekur të organizonte tërheqjen duke i ndarë njerëzit e tij në grupe më të vogla. Ai vetë mbeti me disa luftëtarë për të mbuluar largimin e të tjerëve.
Arma e tij u bllokua gjatë betejës dhe ai u plagos në këmbë. Sipas rindërtimit të ngjarjeve nga arkivat e deklasifikuara, kur ushtarët bolivianë e rrethuan, ai nuk ishte më në gjendje të vazhdonte luftën.
Narrativa popullore e kapjes së tij ka ruajtur frazën që ai dyshohet se u tha ushtarëve: "Mos qëlloni. Unë jam Che Guevara dhe vlej më shumë i gjallë sesa i vdekur".
Fjalët e sakta ndryshojnë në varësi të dëshmisë, por ajo që është e sigurt është se guerili më i famshëm i Amerikës Latine u kap i gjallë.
Pasditen e 8 tetorit, ai u çua i plagosur në La Higuera dhe u mbyll në një dhomë të vogël në shkollën e fshatit. Numërimi mbrapsht kishte filluar.
Nata në shkollë
Kur mbërriti në La Higuera, Che kishte një plagë në këmbë, por gjendja e tij nuk u konsiderua e tillë që të justifikonte vdekjen e menjëhershme. Kjo është veçanërisht e rëndësishme, sepse versioni i parë zyrtar i ngjarjeve nga autoritetet boliviane më vonë pohoi se ai kishte vdekur nga plagët e betejës.
Dokumentet e deklasifikuara të CIA-s thonë të kundërtën: Guevara ishte kapur me një plagë në këmbë, por ishte në gjendje relativisht të mirë.
Mëngjesin e 9 tetorit, agjenti i CIA-s me origjinë kubane, Felix Rodriguez, i cili po punonte me forcat boliviane, ishte gjithashtu në shkollë. Rodriguez u përpoq të nxirrte informacione prej tij.
Sipas një dokumenti të mëvonshëm të CIA-s, Che refuzoi marrjen në pyetje zyrtare, por pranoi të fliste. Ai foli, ndër të tjera, për Kubën, dështimin e misionit të tij në Kongo dhe të ardhmen e lëvizjes guerile në Bolivi.
Ai pranoi se fushata kishte pësuar një disfatë shkatërruese dhe se ishte i zhgënjyer nga mungesa e mbështetjes masive nga fshatarësia boliviane. Megjithatë, ai këmbënguli që lëvizja revolucionare mund të kthehej në të ardhmen.
Kodi "700": Komanda e ekzekutimit
Ndërkohë, fati i Che-së ishte vendosur tashmë në një nivel më të lartë. Një dokument amerikan i deklasifikuar regjistron kodin e përdorur në komunikime nga autoritetet boliviane: Kodi "500" i korrespondonte Guevarës, "600" nënkuptonte që ai duhej të mbetej gjallë dhe "700" që ai duhej të ekzekutohej.
Urdhri që më në fund arriti në La Higuera ishte "700". Félix Rodríguez më vonë pohoi se do të kishte preferuar që Che të mbetej gjallë në mënyrë që të mund të merrej në pyetje, por vendimi ishte marrë tashmë nga udhëheqja boliviane.
Fjalët e fundit para vrasjes
Ekzekutimi u krye nga ushtari bolivian Mario Teran. Urdhri ishte që të shtënat të dukeshin si plagë nga beteja e ditës së mëparshme.
Ekzistojnë disa versione të ndryshme të fjalëve të fundit të Che-së. Më i famshmi është se ai i tha ekzekutorit të tij të qëllonte sepse "do të vrasësh vetëm një burrë". Një dokument amerikan i shkruar disa ditë më vonë regjistron një version pak më ndryshe: "Mbani mend se po vrisni një burrë".
Pak pas orës një të pasdites më 9 tetor 1967, të shtëna u dëgjuan brenda shkollës së vogël. Che Guevara ra i vdekur në moshën 39-vjeçare.
Një memo nga drejtori i atëhershëm i CIA-s, Richard Helms, i shkruar dy ditë më vonë, deklaroi në mënyrë të qartë se urdhri kishte ardhur nga selia e ushtrisë boliviane dhe se Guevara u ekzekutua me një shpërthim zjarri automatiku.
Trupi u transportua në Vallegrande dhe u vendos në një spital, ku ishin të ftuar gazetarë dhe fotografë. Imazhet e Che-së së vdekur, me sytë hapur dhe bustin e zhveshur, udhëtuan nëpër botë. Prezantimi i trupit kishte një qëllim shumë specifik: autoritetet boliviane donin që të mos kishte dyshime se burri që ata e kishin ndjekur për muaj të tërë ishte me të vërtetë i vdekur.
Megjithatë, në të njëjtën kohë, ata nuk donin që të krijohej një vend pelegrinazhi rreth varrit të tij.
Përpara varrimit sekret të trupit, bolivianët ia prenë duart Che-së dhe i ruajtën ato, në mënyrë që identiteti i tij të mund të verifikohej përfundimisht përmes gjurmëve të gishtërinjve. Vendi ku u varros mbeti sekret për gati 3 dekada.
Në vitin 1997, pas hetimeve, eshtrat e tij u gjetën në një varr masiv pranë pistës së aeroportit Vallegrande, së bashku me eshtrat e guerilëve të tjerë.
Ato u transportuan në Kubë dhe u varrosën në Santa Clara, ku ndodhen sot në mauzoleun kushtuar Che Guevarës dhe shokëve të tij.
Ditari që mbijetoi
Midis sendeve të sekuestruara nga Che ishte edhe ditari në të cilin ai kishte regjistruar fushatën e tij në Bolivi pothuajse çdo ditë.
Shënimi i parë u bë më 7 nëntor 1966, menjëherë pas mbërritjes së tij në rajonin Niancahuasu, dhe i fundit më 7 tetor 1967, në prag të arrestimit të tij.
Faqet e tij regjistrojnë rënien graduale të grupit: mungesa, kontakte të dështuara me popullsinë lokale, humbje luftëtarësh, fragmentimi i guerilëve dhe rrethimi gjithnjë e më i ngushtë i ushtrisë.
Ditari përfundimisht arriti në Kubë dhe u botua në vitin 1968, duke ofruar një nga burimet parësore më të rëndësishme për 11 muajt e fundit të jetës së Guevarës. ©LAPSI.al
